معاینه زنان / آزمایش‌ها
کیست تخمدان
انواع
کیست‌های عملکردی:
- کیست فولیکولی: وقتی تخمک‌گذاری رخ ندهد و فولیکول به رشد ادامه دهد تشکیل می‌شود. معمولاً طی 3–8 هفته از بین می‌رود.
- کیست جسم زرد: پس از تخمک‌گذاری با تجمع مایع یا خون درون جسم زرد تشکیل می‌شود. ممکن است باعث تأخیر قاعدگی یا درد خفیف شود. در اوایل بارداری نیز دیده می‌شود.
کیست‌های دیگر:
- کیست درموئید (تراتوم کیستیک بالغ): از سلول‌های جنینی منشأ می‌گیرد. ممکن است حاوی چربی، مو، دندان یا بافت پوست باشد. بیشتر آن‌ها خوش‌خیم‌اند.
- کیستادنوم: از سلول‌های سطح تخمدان منشأ می‌گیرد. ممکن است سروز یا موسینوس باشد. ممکن است بزرگ شود؛ بیشتر آن‌ها خوش‌خیم‌اند.
- اندومتریوما (کیست شکلاتی): در نتیجه اندومتریوز تشکیل می‌شود. حاوی خون تیره‌رنگ است. ممکن است با قاعدگی دردناک و دشواری در باردار شدن همراه باشد.
- تخمدان پلی‌کیستیک: نمای تعداد زیادی فولیکول کوچک. وضعیتی جداگانه است و در این صفحه به آن پرداخته نمی‌شود.
کیست‌های بدخیم نادرند. خطر بر اساس نمای سونوگرافی، سن و تومور مارکرها ارزیابی می‌شود.
علائم
بیشتر کیست‌ها علامتی ندارند. در صورت وجود علامت:
- درد یک‌طرفه یا دوطرفه زیر شکم و کشاله ران (مبهم یا تیز)
- احساس پری یا فشار در زیر شکم
- نفخ
- درد هنگام رابطه جنسی (به‌ویژه عمقی)
- بی‌نظمی قاعدگی یا خونریزی بین قاعدگی‌ها
- تکرر ادرار یا یبوست (در کیست‌های بزرگ)
درد شدید یک‌طرفه با شروع ناگهانی، تهوع، استفراغ یا احساس غش، پیچ‌خوردگی یا پارگی را مطرح می‌کند. در این صورت ارزیابی اورژانسی لازم است.
تشخیص
تشخیص با معاینه زنان و سونوگرافی انجام می‌شود. سونوگرافی واژینال اندازه کیست، ضخامت دیواره، سپتاها، نواحی توپر و ویژگی‌های خون‌رسانی را نشان می‌دهد. کیست‌های ساده، با دیواره نازک و تک‌حفره‌ای معمولاً عملکردی در نظر گرفته می‌شوند.
در نمای مشکوک (ناحیه توپر، سپتای ضخیم، لبه نامنظم، آسیت) ممکن است MR یا تومور مارکرها (CA-125) مطرح شود. CA-125 به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد؛ در اندومتریوز و التهاب نیز ممکن است بالا برود. اگر احتمال بارداری وجود داشته باشد، ابتدا تست بارداری انجام می‌شود. طبقه‌بندی‌های IOTA و O-RADS در ارزیابی خطر با سونوگرافی به کار می‌روند.
پیگیری و درمان
در سنین باروری، کیست‌های ساده، کوچک (معمولاً زیر 5 سانتی‌متر) و بدون علامت معمولاً با سونوگرافی کنترل پس از 6–8 هفته پیگیری می‌شوند. بیشتر آن‌ها خودبه‌خود از بین می‌روند. پس از یائسگی، کیست‌های ساده با دقت بیشتری بررسی می‌شوند؛ در اندازه بالای 3–5 سانتی‌متر یا نمای مشکوک، بررسی بیشتر در نظر گرفته می‌شود.
اندیکاسیون‌های جراحی:
- نمای مشکوک در سونوگرافی
- کیست علامت‌دار یا در حال بزرگ شدن
- شک به پیچ‌خوردگی یا پارگی
- کیستادنوم یا درموئید بزرگ
- اندومتریوما همراه با تمایل به بارداری
جراحی معمولاً به‌صورت کیستکتومی لاپاراسکوپیک انجام می‌شود. تلاش می‌شود تخمدان حفظ شود. در صورت شک به بدخیمی، جراحی انکولوژیک برنامه‌ریزی می‌شود.
عوارض
- پیچ‌خوردگی (تورشن): چرخش تخمدان به دور خود. باعث درد ناگهانی، تهوع و استفراغ می‌شود. نیاز به جراحی اورژانسی دارد.
- پارگی: پاره شدن کیست. ممکن است باعث درد ناگهانی و گاهی خونریزی داخلی شود.
- بدخیمی: نادر. در نمای مشکوک، ارزیابی بیشتر لازم است.
در مطالعه IOTA5، در کیست‌هایی با نمای سونوگرافی خوش‌خیم، خطر بدخیمی، پیچ‌خوردگی و پارگی در پیگیری 2 ساله پایین بود. این یافته پیگیری کیست‌های ساده را تأیید می‌کند.
چه زمانی باید فوراً مراجعه کرد
- درد شدید یک‌طرفه زیر شکم که ناگهان شروع شده است
- تهوع، استفراغ یا غش همراه با درد
- درد شدید لگنی همراه با تب
- درد یا خونریزی همراه با احتمال بارداری
- تورم شکم که به‌سرعت افزایش می‌یابد یا دردی که به شانه می‌زند
رویکرد SoftCare
در SoftCare Clinic ارزیابی کیست تخمدان با معاینه زنان و سونوگرافی آغاز می‌شود. اندازه کیست، نمای آن و وجود علائم ثبت می‌شود. برای کیست‌های کوچک با نمای ساده، سونوگرافی کنترل برنامه‌ریزی می‌شود. در صورت نمای مشکوک، کیست بزرگ یا علائم اورژانسی، ارزیابی بیشتر یا ارجاع انجام می‌شود. در صورت شک به اندومتریوما، همراه با صفحه اندومتریوز بررسی می‌شود. اگر احتمال بارداری وجود داشته باشد، ابتدا تست بارداری انجام می‌شود. در مواردی که نیاز به جراحی باشد، ارجاع به مرکز مناسب انجام می‌شود.
نوبت‌دهی: +90 212 241 30 10 · softcareclinic.com
منابع
- 1. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Ovarian Cysts. FAQ.
- 2. Mayo Clinic. Ovarian cysts – Symptoms and causes.
- 3. Society of Radiologists in Ultrasound (SRU). Consensus on Simple Adnexal Cysts Follow-up (2019 update).
- 4. International Ovarian Tumor Analysis (IOTA). IOTA5 study – Conservative management of adnexal masses. Lancet Oncology, 2019.
- 5. American College of Radiology. O-RADS US v2022.
- 6. European Society of Gynaecological Oncology / ISUOG / IOTA / ESGE Consensus on preoperative assessment of adnexal masses.
- 7. Merck Manual Professional Edition. Ovarian Cysts.
- توجه: فواصل پیگیری، اندیکاسیون‌های جراحی و ارزیابی خطر توسط پزشک بر اساس راهنماهای به‌روز به‌روزرسانی می‌شوند. این فهرست منابع جنبه اطلاع‌رسانی دارد.
ذکر یک منبع به این معنا نیست که SoftCare آن متن را نوشته است.
بازبینی پزشکی: Op. Dr. Şükrü Sanus، متخصص زنان و زایمان · آخرین بازبینی پزشکی: