ACTH nedir, kaç olmalı?
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır. Hiçbir test sonucu tek başına teşhis koydurmaz; sonucunuz mutlaka hekiminiz tarafından belirtileriniz, muayene bulgularınız ve gerekirse ek testlerle birlikte değerlendirilmelidir.
Numune: Plazma (EDTA)LOINC: 2141-0Kategori: Hipofiz ve böbreküstü
ACTHACTH (Adrenokortikotropik Hormon)Adrenokortikotropik hormonKortikotropinCorticotropinPlazma ACTH
ACTH nedir, neden bakılır?
ACTH (adrenokortikotropik hormon), hipofiz bezinin salgıladığı ve böbreküstü bezlerini kortizol üretmeleri için uyaran hormondur. Kortizol yüksekliği ya da düşüklüğü saptandığında sorunun hipofizden mi yoksa böbreküstü bezinden mi kaynaklandığını anlamak için istenir. Sabah ve akşam değişir; kortizolle birlikte yorumlanır ve tek başına tanı koydurmaz.
ACTH ne ölçer?
ACTH, hipotalamustan gelen uyarıyla hipofiz bezinden salgılanır ve böbreküstü bezlerinde kortizol üretimini artırır. Kortizol yükseldiğinde ACTH salgısı azalır, düştüğünde artar. ACTH ve kortizol sabah erken saatlerde en yüksek, gece ise en düşük düzeydedir; bu nedenle örnek alım saati sonucu belirgin biçimde etkiler. ACTH çabuk bozulan bir hormon olduğundan numunenin soğukta ve hızla işlenmesi gerekir.
Hangi durumlarda istenir?
- Kortizol düşüklüğü saptandığında böbreküstü bezi yetmezliğinin kaynağının (bezin kendisi ya da hipofiz) ayırt edilmesi
- Kortizol fazlalığı (Cushing sendromu) gösterildikten sonra nedenin ACTH’ye bağlı olup olmadığının belirlenmesi
- Doğumda ağır kanama sonrası gelişebilen hipofiz yetmezliğinin (Sheehan sendromu) değerlendirilmesi
- Adet düzensizliği, tüylenme, kilo artışı ve kolay morarma gibi bulguların birlikte bulunduğu durumlarda ileri değerlendirme
- Uzun süre kortizon grubu ilaç kullanımından sonra hipotalamus-hipofiz-böbreküstü ekseninin değerlendirilmesi
Teste hazırlık
- Örnek genellikle sabah saatlerinde alınır; alım saatinin kaydedilmesi yorum için önemlidir.
- Kan alımından önce yoğun egzersizden kaçınmaya ve dinlenmiş olmaya çalışın; stres ACTH’yi geçici olarak yükseltebilir.
- Kortizon grubu ilaçlar (tablet, iğne, krem, inhaler ya da eklem içi iğne) ACTH’yi baskılayabilir; kullandığınız tüm ilaçları hekiminize bildirin, kendi kararınızla bırakmayın.
- Gebeyseniz belirtin; gebelikte ACTH ve kortizol düzeyleri değişir.
- Biotin içeren takviyeler bazı ölçüm yöntemlerini etkileyebilir; kullanıyorsanız hekiminize danışın.
Değerinizin referans aralığındaki yeri
Bu gösterge yalnızca değerinizin laboratuvar referans aralığına göre konumunu gösterir. "Aralık içinde" olmak sağlıklı olduğunuz, "aralık dışında" olmak hasta olduğunuz anlamına gelmez.
Sonuç nasıl yorumlanır?
ACTH sonucu laboratuvar referans aralığıyla karşılaştırılır; ancak anlamı aynı saatte ölçülen kortizolle birlikte ortaya çıkar. Kortizol düşük ve ACTH yüksekse böbreküstü bezinin kendisinden kaynaklanan bir yetmezlik, ikisi de düşükse hipofiz ya da hipotalamus kaynaklı bir sorun düşünülebilir. Kortizol fazlalığında ACTH’nin baskılanmış olması böbreküstü bezi kaynağını, yüksek ya da referans aralığında kalması ise ACTH’ye bağlı bir nedeni düşündürebilir. Stres, alım saati ve numunenin işlenmesi sonucu etkileyebileceğinden hekiminiz gerektiğinde ölçümü tekrarlar.
| Referans aralığı |
|---|
| 0 - 46 ng/L |
Referans aralıkları kadınlar içindir ve anlaşmalı, TS EN ISO 15189 akreditasyonuna sahip laboratuvarımızın değerleridir. Aralıklar laboratuvara, yönteme, yaşa ve gebeliğe göre değişir; raporunuzdaki aralık esastır.
Kılavuzlarda
- Birincil böbreküstü bezi yetmezliğinde, düşük sabah kortizolüne eşlik eden ve laboratuvar üst sınırının iki katından fazla olan plazma ACTH tanıyı destekler; doğrulama genellikle ACTH uyarı testiyle yapılır. (Endocrine Society 2016 Primer Adrenal Yetmezlik Kılavuzu (Bornstein ve ark., J Clin Endocrinol Metab 2016))
- Cushing sendromu biyokimyasal olarak gösterildikten sonra plazma ACTH ölçümü, kortizol fazlalığının ACTH’ye bağımlı olup olmadığının ayrımında ilk basamaktır. (Pituitary Society Cushing Hastalığı Uzlaşı Raporu (Fleseriu ve ark., Lancet Diabetes Endocrinol 2021))
Kılavuz eşikleri hekimin genel değerlendirmesine yön verir; kişisel yorum yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
ACTH testi hangi saatte yapılır?
ACTH gün içinde değiştiği için örnek genellikle sabah saatlerinde alınır. Hekiminiz özel bir durum için farklı bir saat belirleyebilir; alım saati yorumda dikkate alınır.
ACTH ile kortizol arasındaki fark nedir?
ACTH hipofizden salgılanan ve böbreküstü bezini uyaran hormondur; kortizol ise böbreküstü bezinin bu uyarıya yanıt olarak ürettiği hormondur. İkisi birlikte değerlendirildiğinde sorunun kaynağı hakkında fikir verir.
Stres ACTH’yi yükseltir mi?
Evet, fiziksel ya da duygusal stres, ağrı ve yoğun egzersiz ACTH’yi geçici olarak yükseltebilir. Bu nedenle sınırda yükseklikler çoğu zaman tekrar ölçümle değerlendirilir.
ACTH testi için aç olmak gerekir mi?
Laboratuvarlar genellikle sabah aç karnına alınan örneği tercih eder. Hazırlık için laboratuvarın talimatına uyun.
İlişkili testler
Kaynaklar
- Bornstein SR ve ark. Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2016;101(2):364–389
- Nieman LK ve ark. The Diagnosis of Cushing’s Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2008;93(5):1526–1540
- Fleseriu M ve ark. Consensus on diagnosis and management of Cushing’s disease: a guideline update. Lancet Diabetes Endocrinol 2021;9(12):847–875
- MedlinePlus: ACTH blood test
- Referans aralıkları: anlaşmalı, TS EN ISO 15189 akreditasyonuna sahip laboratuvarımız.
Önemli uyarılar
- Hiçbir test kendi başına teşhis yerine geçmez.
- Hiçbir test sonucu tek başına kesin kabul edilerek teşhis konmaz; özellikle ciddi durumlarda sonuç, destekleyici klinik ve laboratuvar kanıtlarıyla doğrulanır.
- Bu sayfadaki bilgilere dayanarak kendinizi sağlıklı ya da hasta olarak değerlendirmeyin; tedavi başlatmayın, kesmeyin veya ilaç dozunu değiştirmeyin.
- Tek bir ölçüm; açlık durumu, adet döngüsünün günü, gebelik, kullanılan ilaç ve takviyeler (ör. biotin), enfeksiyon veya numune koşulları nedeniyle olağan dışı çıkabilir. Hekiminiz gerekirse testi tekrarlatır.
- Şiddetli ağrı, yoğun kanama, bayılma, nefes darlığı gibi acil belirtilerde test sonucunu beklemeden 112'yi arayın.
Sonucunuzu uzman hekimimizle değerlendirin
Tahlil sonuçlarınızı belirtileriniz ve muayene bulgularınızla birlikte değerlendirmek için randevu alın.
Tıbbi içerik editörü: Op. Dr. Şükrü Sanus, Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı · Son güncelleme: 29.09.2026